Antoni Dominigu Migheli risponde
ANTONI DOMINIGU MIGHELI
POEMETTE CRITICU (1875)
PROLOGU
Allargu dae me musas mezzanas,
Bastante m'azis post'in cuvusione,
Ca deo pius no presto attenzione
A usinesas né a turritanas...
Bramosu de materias pius sanas,
Zedo sas de plebea cundissione.
Com'a bassas polemicas no attendo
Zittos, non mi chirchedas, ca m'offendo.
Allargu musas tristas e ostinadas,
non cherzo pius a bois cumbattare;
ch’a mie mi cumbenit de cantare
dignamente materias elevadas;
bois non tezis esser disturbadas
faghide puru elogios a s’altare ;
e deo, cale nou Geremia,
canto sas penas de sa patria mia.
Bois cantade su cleru romanu,
Ch'est de sa paghe su perfettu altare!
E deo m'app'assumer de proare
Ch'at divisu su regnu italianu;
Da chi b'at postu su cleru sa manu,
Send'interu, bogadu l'at de pare!
Non sun cosas de semplize memoria,
Già podides recurrer a s'istoria.
................................................
Nade puru chi sun limusineris,
Sos sazerdotes e cantade osanna!
E giamadelos puru a boghe manna,
Dignamente, de Cristos Cavaglieris:
Chi -de su Purgatoriu- sos posteris
Sunu e ch'issos bi mandana sa manna!
Deo canto chi sun purga busciaccas,
Abbiles a trampare testas maccas.
................................................
Ello, a faghimus de custa manera,
Poetas sanfedistas, e itte nades?
Bois sempre meraculos cantades
Mancari cantu at lughes in s’aera.
Gasie, a mie puru, a sa senzera
Su chi connosco narrer mi lassades.
Gia podides discurrer e pensare
Chi sos gustos non sun de disputare
Firmemus custos pattos cun assentu,
Senza rancore nè rivalidade,
Chi ognun'appat vera libertade
A esponner su sou pensamentu:
Gasi damos cominzu a s'argumentu;
Bois, s'azis rejone, bonde dade:
Cant'a mie, app'a esser fidele,
Nende su chi connosco, senza fele.
ANTONI DOMINIGU MIGHELI
POEMETTE CRITICU (1875)
CANTIGU PRIMU - CARIDADE PREIDERESCA
Mentres chi cudda critica fattesi,
In su finire de s'annu passadu,
De unu ch'a s'Inferru fid andadu,
Sa falz'asserzione cuntrastesi;
A su cale, cantende, reprovesi
S'assurdu 'antu chi s'aiat dadu;
Ca, s'andar'a s'Inferru send'in vida
Fid un'asserzione gratuida.
Pro ipotesi (intesu m'at dognunu),
Li cherfes'ammittire cuss'andada;
Pro l'aer preguntadu a s'assentada
Si b'aiat connotu a calecunu.
Como,a tempus passad'inopportunu,
Si pesad unu e risposta mi dada,
cun un'ira berbetica e revessa
Nende: fia e so sempre Antoni Chessa.
Bene torrad'Antoni! O fatt'errore,
Cumpati, o appo bene dubitadu;
O t'as su primu istile cambiadu,
O non ses s'infernale imbasciadore!
Non mi paret pius cuddu colore,
Pro chi pilos e trassas as mudadu!...
O tue as cambiadu de figura,
O no giuàsa e t'as postu procura.
--------------------------------
De difender sas mitras elegidas,
Tue, in sa sesta ottava, assuntu leas,
Nende: sas gherras tottu europeas
Sunu dae su Cleru istabilidas?
Non tottu, ti rispondo; m'accanidas
Nd'ad urdidu, e a tale chi lu creas,
Cun totta calma ti porto a s'istoria,
Ue non perit mai sa memoria.
Osservemus sos seculos passados,
In s’istoria, ghia de ognunu :
Sa chi mustrat coment’istados sunu
Fomites d’iscompigliu sos mitrados;
Sas gherras tra istados e istados
Ch’incoraggiat, su partidu brunu.
Insuma, mustrat cant’at fattu male
Pro s’assurdu dominiu temporale.
Re Liutprandu – cun pompa reale –
In su seculu ottavu regalesit
Sutri a su Paba, su cale formesit
Su primu patrimoniu temporale!
Ah, Liutprandu! cant’as fattu male!
Nara: cantos affannos ti costesit?
Ahi, donu imprudente abbominadu,
Cantu samben umanu ses costadu!
Ebbene, cussos bonos cristianos,
A connosches sa paga chi li desint?
In un’occulta “lega” congiuresint
Ispoletinos e Beneventanos:
Cun sos cales sos prinzipes romanos
Contr’a isse alleanza fattesint !
E cun sos Grecos li ponzesint gherras
Po li leare zittades e terras…
Pro duas bortas su Cleru romanu
A Liutprandu a gherrare at custrintu:
E duas bortas Liutprando at vintu!
Su cumploto papale istesit vanu...
E tue m'as zitad'a Giulianu,
Ca ti ses de meraculos cunvintu,
Nende chi unu Santu l'at brivadu
In Neocesaria de vida e d'istadu.
--------------------------------
Poveru cleru, chi tantu importante
Sempre s'est in meraculos bantende!
Però, cun Liutprando, isto pensende
Ch'aiat perdidu su frabicante:
Ma, b'ad unu meraculu brillante,
Cumpati, e minde fia immentighende!
Ed es nou -costad in vida mia-
In Roma -su settanta- in Porta Pia!
Su Re nostru si poned in bidea
De che ponner sa sede in Campidogliu:
Ecco su Paba pesende degogliu
Ca timiat de perder sa cadrea:
Retro Satana dae domo mea,
Gridaiat, pienu de orgogliu.
Però – su Re – senza nudda curare
Ordinad a sas truppas a intrare.
Appena a Piu Nonu an avvisadu
Chi s’armada est affac’a Porta Pia,
Invocat sa Celeste Gerarchia
Ch’aeret a Vittoriu subissadu!
Subit’at s’iscuminiga imboladu:
Ecco s’armada posta in tribulia:
Chi de totta sa truppa italiana
Manc’una pedde nd’at torradu sana…
Appena su Vicariu devinu
Imbolat s’iscominiga potente,
Chie si faghet a unu serpente
Chie si che l’ingullet su terrinu!
Finamenta Vittoriu (poverinu)
Chi quasi nde fit innozente!
S’est fattu a un’istatua de sale
Po tocare sa sede temporale…
--------------------------------
Ma torremus a bases pius seguras,
A su primmu argumentu cuminzadu
Chi su cleru su fomit’est istadu
De gherras accanidas sas pius duras :
Sas paghes prus sinzeras e prus puras
Isse in rivalidades at giambadu !
E tu’as tentu a narrer s’imprudenzia
Chi fuin tra potenzia e potenzia!
Perdida de su Paba ogn’isperanzia
(ca Liutprandu fit forza fiera)
La discurret de attera manera
Invochend’un’armada de importanzia
(Comente poi l’an post’in usanzia,
A invitare sa forza istranzera!)
Mancumale chi esitu no appesit
Ca su Re ’e Franza, invocadu, morzesit.
Cust’est cudda piae italiana
Chi l’at divisa e fatt’a iscarmentu,
Su recurrer a s’esteru interventu
Sa depravada curia romana!
Custa est chi l’at lassada male sana,
Ch’at dad’a sas discordias incrementu!
Ahi, Cleru! Ite contos as a dare
S’est veru chi b’ad unu a giudicare?
Non bastat: su Vicariu divinu
Rappresentant’e Deu! (ello de chie?)
Dae Franza invochesit unu die
Contr’a s’Italia su Re Peppinu!
Ecco s’armada ch’est post’in caminu:
Bardadi, Re Astolfo, iscur’a tie!
Ca s’orda clericale s’est unida
Pro ti cherrer leare regnu e vida!
------------------------------
Nademi, Pabas furbos e audaces,
Custa fit s'evangelica dottrina
Chi Gesus at lassadu in Palestina
A sos suos venturos seguaces?
Rejon'aiat chi -lupos rapaces-
Bos giamesit sa trumba fiorentina!
No at leggidu, Istevene segundu,
Su regnu meu no est de custu mundu?
Passamus como a dar’una mirada
A s’undecimu seculu naschente
A bider s’at sighidu ugualmente
Sa Curia Romana, o s’est mudada.
E comente, ed est torra incadenada
In iscumpiglios accanidamente!
Cust’est sa paghe, cust’est s’ausentu
Chi sos primos Apostolos ant tentu?
Ite tenet cun Enricu quartu
Gregoriu e proitt’est in conflittu ?
Pro su Dittatus Papae ch’ad iscrittu,
Osserva, cantu samben s’ad ispartu!
S’abbrzzat de sos omines s’iscartu,
Prontos a comittire ogni delittu !…
Eppur’est Santu! Eppuru fit Pontefice!
E itt’isbagliu a no esser Carnefice!…
A massimas assurdas e crudeles
Desit, Paba Gregoriu, incrementu;
Isse isolviat dae su giuramentu
Sos suditos estraneos fideles,
Inculchende a si fagher infideles
Finas a cummittire tradimentu!
Cuss’at fattu! E at fatt’attere e tantu!
Ei su Cleru nd’at fatt’unu Santu!
Ecco ch’a tanta brutta impertinenzia
Chi Gregoriu a Enrico li desit,
De tantu cumpatire s’istrachesit
E perdet in su tottu sa passenzia :
Tancat de ojos, no mirat prudenzia
E dat s’assaltu a Roma e l’arrestesit.
E i su Santu, su canonizadu
Ischis coment’est mortu? Esiliadu!
Poi, su sucessore malandrinu,
Pasquale segundu, s’esecradu,
No li bastat ch’a Enricu at paradu
Brivu de Regnu – a pedire – meschinu!
L’imbidiat, de sa tumba, su terrinu:
In s’eternu reposu l’at turbadu!!
Sighende, fin’a mortu, a l’odiare
Mandat un ordine all’issutterrare!
-------------------------------
Insuma, de sos furbos clericales,
Non la potto descrier sa ruina;
Ch'incoraggian sa gherr'intestina,
Funtana produttiva 'e tantos males!
Nè naro cantu istesin parziales,
Tra sas partes, Guelfa e Ghibellina:
Debile mi connosco: e fatto puntu.
B' est Dante chi s'incarrigu ad assuntu.
Bido chi meda tinde cumpiaghes,
De argumentos vanos e confusos;
Sos autores de tantos abbusos
Tue los cantas ministros de paghe.
Tottu custu, m'abbizo, chi lu faghes
Pro favorire sos cucuri tusos!
Sighi tando a cantare su chi crese,
Ma, narami assumancu, chie sese?
ANTONI DOMINIGU MIGHELI
POEMETTE CRITICU (1875)
CANTIGU SEGUNDU - UMILTADE PREIDERESCA
Permitti, Antoni Chessa sedicente,
D'esser torra su cleru confutadu,
A bider s'ad a Gesus imitadu,
In s'umiltade, o puru est differente.
Osserva; millu; narami; e comente
Tantu lussu mundanu ad abbrazzadu?
O, forsi, Gesu puru at fattu gai,
Abbrazzare su lussu? E candomai?
E cos'est custa pompa blasonada
Ch'in Roma miro d'ischisitu istile?
Custa ricca carrozza signorile
Dae tres bellas copias tirada?
Intro sa cale dennoto chi b'ada
Unu Pascià, bestidu a sa Gentile!
Est, forsi, unu Visir orientale?
No. Est unu Romanu Cardinale!
Custu, pro fastu, superat sos res.
(tottucantu est de perlas ingemmadu)
chi marciat de giandarmas circundadu
cun corteggiu de paggios e lachés!
E tue, vate sacru, narrer tes
chi s’umile Gesus ad imitadu!
Rispondemi, e isolve custu nodu:
Gesus puru marciàda in custu modu?
--------------------------------
Gesu, modellu de sa puridade
De suma illibadesa lu creimus;
Sos sazerdotes puru connoschimus
Chi, tottu, faghen votu ’e castidade;
narrer chi ruan in impuridade
non si podet: peccadu committimus!
In pasturas suspettas non bi paschen,
morin virgines, comente naschen…
Bastet chi sos preideros de como
Faghen cant’at Gesus istabilidu.
Nademi si calicunu nd’azis bidu
Chi tenzat malas teracas in domo?
Pro esempiu sempre los fentomo
Ca sa concupiscienzia an fuidu…
Pro me, lettore meu, si mi crese,
los creo virgines fina in pese.
Bastat, musa, cantemus a sa seria,
l’adottet chie cheret s’ironia,
no est donu né facultade mia,
la ponzo a una parte e fatto feria;
essende delicada sa materia
pro unu pagu adottada l’aia.
Como, assunta ironia, istadi fora,
no m’occurres pius, bà in bon’ora!
--------------------------------
Gesus, modestu, isculzu caminende,
In custa vida istesid umilmente:
Sos sazerdotes, a su diferente
Los bidimos su lussu tantu amende;
Cun carrozzas doradas viaggende,
A monarcas de s'Asia similmente!
E cun tottu, de narrer ana coro
Chi s'umile Gesus fit mastr'issoro!
Gesù nisciunu titulu de onore
Cando fid in su mundu pretendesit,
anzis - chie pretendet pius – naresit –
ad esser su ’ostru servidore.
Nisciunu est mastru ’ostru né dottore,
su mastru ’ostru est Cristos – cunfermesit -
A niunu po babbu no tenzedas
Su Babbu ’ostru est Deu. Gasi l’amedas!
Sos sazerdotes, a su diferente,
Naran chi sunu Babbos e Mazzores;
Acclamendesi mastros e dottores,
De su mundu cun animu potente;
A creer a su chi naran zegamente
Cheren sos autocrates rettores;
E si antan de cosas impossibiles,
Finas a narrer chi sun infallibiles!!
--------------------------------
Gesus -in custa vida trabagliosa-
In sos trintatres annos chi vivesit,
Nara: s'a moribundos dimandesit
A li testare a morte calchi cosa?
O puru -pro sa zente bisognosa-
De gratis -amorosu- s'offerzesit?
Si, che i sos Preideros, faghiada
Nara: cantu sas missas las bendiada?
No naro male a sa religione
Ch’in Palestina Gesus at fundadu,
Sa cale (appende bene esaminadu)
Analoga l’incontro a sa rejone.
Ma naro male de calchi persone
Chi de sa tale si nd’est abbusadu!
Verbigrazia, cando, impunemente,
assolvet s’inflagrante impenitente.
Narami: chi'e tantas simonias
su resocontu nd'ad a poder dare?
Pro me, non ti las potto numerare
Ca sun troppu sas lassadaspias!
Non ti naro chi sian ingannias,
Ca, tiad esser a ingiuriare;
Nemmancu naro ch'est dottrina buffa,
Ma -pro me- l'assemizo a mesa truffa.
--------------------------------
Poeta mascaradu, no sias duru,
proite fuis sa lughe brillante?
su sazerdote est bistadu s’amante
de mantenner su populu a s’iscuru!
e gasi cheres fagher tue puru
cantende tenebrosu assimizante?!
Non la ides, testardu, sa naschente
Lughe zivilizada progredente ?
Su sazerdote est simile a sa Tonca
(semper sa lughe solet odiare)
ca sa notte s’aviat a girare
ei su die intro un’ispelonca;
duru de coro e falchinu de conca
mancu Deus lu podet addrizzare!..
a tie puru an fattu collitortu,
poet’oscuru, de sienzia mortu!
--------------------------------
Tue, si ti rispondo, mi minattas,
Chi m'iscoperis sa vida chi fatto!
Est pro custu chi forte ti cumbatto,
A bider si s'arcanu lu relattas?
E cun chie ti sonnias chi trattas?
Non l'ischis chi timoria non de patto?
So nettu de essenzia, e, dogn'ora,
Resisto a una limba infamadora.
Sighi tando a ti ponner a traessa,
Che pedra mala de mesucaminu,
E sigh'a narrer chi so malandrinu,
Cun s'iscusa chi ses Antoni Chessa!
Ma ti connosco a sa limba revessa,
Pro chi ti cues, poeta mischinu,
Chi cun su mantu de nomen anzenu
As dadu a sas ingiurias tottu frenu.
Bravu, chi pares bravu religiosu,
Si, che a mie, pruzedis cun tottu!
Unu chi narat ch'est veru devottu,
Deved'esser onestu e amorosu.
E tue =coccodrillu velenosu=
Cun tantu fele su coro m'as cottu!
S'eran dadu credenzi'a cant'as nadu,
Podia 'enner in vida brujadu.
-------------------------------------
Itte naras (poeta profundu)
Non mi repprovas calchi falzidade
Si su clericalismu in s’umiltade
Appad o no a Gesus imitadu?
Prosighis forsi a esser ostinadu
O rispettas sa giusta veridade?
Naralu; no pretendo una vittoria
E rendo su giudiziu a s’Istoria.